Herkesin aklında o meşhur Black Mirror kısmı var, değil mi? Hani insanların birbirine daima puan verdiği, puanı düşenin kahve bile alamadığı ve hayatının yavaş yavaş karardığı o distopik dünya. Çin’in Toplumsal Kredi Sistemi denilince de birçok kişinin, bilhassa de Batı medyasının tesiriyle, aklına çabucak bu korkutucu senaryolar geliyor.
Sokaklarda yürürken puanınızın başınızın üzerinde belirdiği, yanlış bir adım atarsanız trene binmenizin yasaklandığı yahut komşunuzla tartıştığınız için sistemden silindiğiniz bir cihan hayal ediliyor lakin işin aslına indiğimizde durumun o kadar da bilim kurgu sineması tadında olmadığını, hatta sıkıntının daha çok bürokratik düzenlemeler, mahkeme kararları ve şirket kontrolleriyle ilgili olduğunu görüyoruz. Yani gelin kent efsanelerini bir kenara bırakıp bu sistemin perde gerisindeki gerçeklere, yani işin biraz daha “sıkıcı” ve gerçekçi kısmına yakından bakalım.
Puanlama sistemi sanıldığı üzere değil
Sosyal kredi sistemi hakkındaki en büyük yanılgı, Çin’deki her vatandaşa tek bir “puan” verildiği argümanıdır. Aslında ortada herkesin puanını tutan merkezi, devasa ve tek bir puanlama sistemi bulunmuyor. Medyada gördüğümüz o renkli puanlar ve düzeyler çoklukla özel şirketlerin (örneğin Alibaba’nın finans kolu Ant Financial tarafından geliştirilen Sesame Credit gibi) sadakat programları yahut birtakım lokal belediyelerin kendi küçük çaplı denemeleridir.
Hükûmetin asıl maksadı, vatandaşlara bir “karakter notu” vermekten çok, şirketlerin ve bireylerin kanunlara uyup uymadığını denetleyen dağınık bilgi tabanlarını bir ortaya getirmektir. Yani sistem, sizin ne kadar “iyi” bir insan olduğunuzla değil, borçlarınızı ödeyip ödemediğinizle yahut şirketinizin vergilerini vaktinde yatırıp yatırmadığıyla ilgileniyor.
Borcunu ödeyemeyenlere yaptırımlar uygulanıyor
Sistemin “Black Mirror” tarafı olarak lanse edilen cezalar ise aslında birçok ülkede var olan “kara liste” mantığının biraz daha katılaştırılmış hâlinden ibarettir. Örneğin sistemin en çok konuştuğumuz “seyahat yasağı” uygulaması, çoklukla mahkeme kararına karşın borcunu ödemeyen bireyler için devreye giriyor. Çin hükûmeti bu şahıslara “güvenilmez borçlular” diyor ve borçlarını ödemeye zorlamak için onları lüks harcamalardan, uçak yahut süratli tren biletlerinden men ediyor.
Bu durum, birinin sokakta yere tükürdüğü için uçağa binememesi manasına gelmiyor; tersine daha çok, parası olduğu hâlde borcunu ödemeyenlerin yasal yaptırımlarla sıkıştırılması manasına geliyor. Münasebetiyle sistem, bir ahlak polisliğinden çok, yargı kararlarının uygulanmasını sağlayan dijital bir icra memuru üzere çalışıyor.
Tabii ki büsbütün pak bir sistem değil
Elbette bu sistemin büsbütün pak ve yalnızca bürokratik bir data tabanı olduğunu söylemek de safdillik olur. Çin hükûmetinin nezaret teknolojilerine ne kadar meraklı olduğunu ve bu dataları toplumsal denetim için kullanma potansiyelini göz arkası edemeyiz lakin sistemin şu anki işleyişi, distopik bir bilim kurgu senaryosundan çok, finansal kredi notu sisteminin daha kapsamlı ve kamu tertibine uyarlanmış bir versiyonunu andırıyor.
Çin halkının büyük bir kısmı da bu sistemi bir baskı aracı olarak değil, ticari itimadı artıran ve dolandırıcılığı engelleyen bir güvenlik düzeneği olarak görüyor. Özetle Çin’in toplumsal kredi sistemi, dehşet sinemalarındaki üzere insan avlayan robotlardan çok, kurallara uymayan şirketleri ve borçluları dize getirmeye çalışan devasa, karmaşık ve evet, biraz da “sıkıcı” bir dosyalama sistemidir.
Webtekno
https://www.webtekno.com/cin-sosyal-kredi-sistemi-hakkindaki-efsaneler-ve-gercekler-h207360.html
